Бүгүн:

Акыркы кабарлар

17:20
Роналду Италияда дарыланган кыргызстандык кызга учурашып, абалын сурады. Сүрөт
13:20
Депутат кечирим сурасын! ЖКдан чыгарылган аткаминер боюнча соцтармактагы пикирлер
16:14
ЖМК: Бишкектен учуп чыккан жүк ташуучу учак Тегеранда кулап түштү
16:08
Чыңгыз Айдарбеков Норвегияда жашаган мекендештер менен жолугат
14:20
Бишкекте жол кире эмне үчүн кымбаттайт. Мэриянын жообу
14:11
Иштеп, үй-бүлөнү баккан жакшы! Маршрутка айдоочулары видеокайрылуу жасады
11:06
Бишкекте учактын 4,5 саатка кармалышынын себеби айтылды
10:55
Каттоо кызматы жаңы үлгүдөгү айдоочулук күбөлүк бере баштайт
10:43
Бишкек: коомдук транспортто колдонулчу электрондук билетке тендер жарыяланды
13:08
Оңолот деген ушу! Түкүрүү үчүн колуна чака көтөрүп алган жигиттин видеосу
13:05
Көчөдө түкүрүнгөн эки милиционер изделип жатат
13:00
Алмазбек Атамбаев үй-бүлөсү менен Индияга учпай турган болду
12:56
Көчөдө түкүрүнгөн дагы эки милиционер видеого түшүп калды
12:54
Бишкектин маршрутка айдоочулары митингге чыгар-чыкпасын айтты
12:45
Өзбекстанга караңгылатылган айнек менен баргандар айыпка жыгылмай болду
18:11
Гендер боюнча эксперт Гульсана Абытова: “Боюнда бар деген жасалма справка жасатып алып, 18ге чыга элек кыздарын турмушка бергендер көбөйдү”
16:54
Боронов акыркы 9 жылда Кытайдын канча жараны КР жарандыгын алганын айтты
12:42
Кыргызстан 90 миң долларга суюк азот иштеп чыкчу жабдуу сатып алды
12:29
УКМК: Сапар Исаков ТЭЦти оңдоодо мамлекетке 111 млн. доллар чыгым келтирген
11:21
ОСАГО полисин албагандарды айыпка 7-августтан тарта жыгуу сунушталды. Себеби
10:04
ОСАГО: камсыздандыруу компанияларынын даректери жана телефондору
10:03
Премьер: түкүрүк боюнча айыпты карап чыгыш керек. Видео
11:46
Бишкекте троллейбус менен автобустун айдоочусу мушташкан окуянын чоо-жайы
10:11
ОСАГО тутуму кантип иштейт? Мамфинкөзөмөлдүн түшүндүрмөсү
10:08
Жети батирди бөлүшө албай түрмөгө түшкөн бир туугандар. Адвокат менен маек
10:03
Үч күн ичинде 15 мас айдоочуга ири көлөмдө айып пул салынды
10:00
Таластагы жол кырсыктан айдоочунун 2 жашар кызы менен жүргүнчү аял набыт болду
14:53
Жаңырган мыйзам жаңы тартип орното алабы?
13:42
Мынча киреше табам деп ойлогон эмесмин. Бишкектик айымдын бизнестеги баяны
13:40
Импотенция жаш-карыга карабайт. Оорунун себептери тууралуу
13:38
Ысык-Атада жаш келиндин сөөгү табылды
13:37
Абылгазиев: айып пулдун жогорулатылышы - кырсыктын алдын алуу чараларынын бири
13:24
Кыргызстанда канча киши жашайт, канчасы бала, канчасы жакыр? Статкомдун отчету
11:10
Мас болуп айдасаңыз эми... 55 миң сомго чейин айып төлөйсүз. Жаңы эреже күчүнө кирди
14:58
Балага сүйүнчү эки күндүн ичинде бир эле документ менен бериле баштайт
14:51
Жаңы жылда борбордук аянтта 2 миңден ашык милиционер кызмат өтөйт
09:55
Прокуратура: Улуттук университеттин кызматкерлери 1,5 млн. сомду кымырып алган
09:30
Ажылык-2019: кыргызстандыктарды ташый турчу авиакомпаниялар тандалат
09:24
Бишкекте жол кырсыгы көп катталган кесилишке жол чырак орнотулду
09:10
Сания Шакированын өлүмүнө күнөөлү делген киши сот өкүмүнө нааразы. Сот иши уланат
15:26
Согушта көз жумган аталардын бейитине бара албай... ЖКда маселе көтөрүлдү
15:24
Парламентте Ысык-Көл визасын киргизүү сунушталды
15:24
Жээнбеков: соттук процесстин видеосун каалаган адам көрө алгыдай болушу керек
15:14
Тоңдо кайык оодарылып кетип, 57 жаштагы киши набыт болду
15:08
Жаңы жылда жарыксыз калбаңыз! "Түндүкэлектр" эскертүү берди
Бардык кабарлар

ЧАТКАЛДАГЫ КАН ТАЛАМАЙ: же Кыргызстанда кен казуу иштери кандай абалда?

Редактордун колонкасы
524
0

Алар жерди ойду-келди казышат, сууларды каалаган жагына бурушат, булгашат, дарактар менен өсүмдүктөрдү тыптыйпыл талкалашат, анысы аз келгенсип, өз карамагындагы жерлерге карапайым адамдарды эмес, бийлик өкүлдөрүн, депутаттарды да киргизишпейт – анан ошонун айынан жергиликтүү эл менен бүтпөгөн чатак башталып, бир нече жылдап улантылып келет. Мындай мисалдар Кыргызстандын ар бир эле кен чыккан жеринен келтирүүгө болот. Бирок негизги чатак алтын чыккан жерлерде болуп жатат. Кыргызстан алтындын кору боюнча дүйнөдө 83-орунда турат жана бул иш азырынча дээрлик жүз пайыз чет элдиктердин колунда, бирок ушул тармакты терең билген адистердин айтуусуна караганда, алтынды казууга өзүбүздүн ишкерлер канчалык көп тартылса, өлкөбүзгө жана элибизге ошончолук жакшы болот.


Кыргызстанда тоо-кен тармагына байланышкан долбоорлордун бардыгы экиге бөлүнөт: биринчиси, кум-шагыл, таш, мрамор сыяктуу курулуш материалдары, көмүр сыяктуулар болуп саналат. Экинчиси – экспортко кете турган кендер – кызык жери, ошол экинчи категориядагы кендерди иштете турган инвесторлорду табуу, биринчисине караганда алда канча жеңил. Мунун себеби деле түшүнүктүү – булар акчага оңой айланат, ал эми алтын алмаштырылбайт дагы, ал өзү эле – даяр акча. Ошондон улам бизде да биринчи кезекте так ошол алтын казуучулар арбын болуп жатат.


Биздин өлкөдө, Кум-Төрдү эске албаганда, негизинен Кытай, Корея. Россия, Түркия, Казакстан өлкөлөрүнөн келген компаниялар иштешет, бирок алардын жүргүзгөн иш-аракеттери боюнча расмий маалыматтарга ишенүү кыйын, анткени кытай, корея ишкерлери негизинен кыргыз жетекчилеринин аркасына жашынып иш кылышат, ошондуктан алар иштеткен долбоорлордун чыныгы баасын эч ким билбейт. Таасирдүү калкалоочусу бар андай фирмалар көп учурда жаратылышты сактоо, экологияны бузбоо деген сыяктуу маселелерге өтө эле үстүртөн карашат.

Ачыгын айтыш керек, биздеги тоо-кен тармагы жер байлыктары көрүнөө да, көмүскө да (уурдап, жашыруун казып) алына турган эң чырдуу жана коррупциянын чийеленишкен түйүндөрү жайгашкан жер болуп калганы элдин баарына эле маалым.


Биздин атка минерлер коррупцияга каршы күрөшүүнүн, айрыкча лицензия берүү маселесинин алкагында көп иштер жасалганын тынбай айтып келишет, маселен, 2014-жылы лицензия берүү комиссиясынын жыйындар залына видеокамераларды коюшкан, комиссиянын иши коңшу жайдагы монитордо онлайн режиминде көрүнүп турат. Ким кааласа, реалдуу убакыт режиминде комиссияда кандай чечим кабыл алынып жатканына байкоо жүргүзө алат. Бирок ошондон кийин лицензия берүү ишиндеги коррупция азайып кеткендигине ишениш кыйын. Фактыларга кайрылалы, кечээ жакында Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасы Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу боюнча мамлекеттик комитеттин жооптуу кызматкерлери менен Чаткал районундагы Куру-Тегерек алтын, күмүш жана жез кенин чалгындап жүргөн, эми кен казууга киришкени жаткан кытайлык "Кичи-Чаарат" компаниясынын жетекчилигине карата кылмыш ишин козгоду. Анын себеби расмий маалыматтар боюнча караганда, «Куру-Тегерек кенин иштеткен кытайлык "Кичи-Чаарат" компаниясынын лицензиясы бир канча жылдан бери мыйзамсыз узартылып жүргөн, андан сырткары компания уруксатсыз дамба куруп, кеминде 60 тоннага жакын алтынды жок кылган, мамлекет 168 миллион сом зыян тарткан. 2015-2017-жылдар аралыгында Чакмак-Суу дарыясынын боюнан өзүм билемдик менен кум-шагыл, чопо-кум казган, мунун айынан мамлекет 170 миллион сомго жакын зыян тарткан». Муну жалпак тилге салсак, Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу боюнча мамлекеттик комитеттин жооптуу кызматкерлери 2003-жылдан 2016-жылдын аягына чейин кенди иштеткен компания менен лицензиялык келишимдин мөөнөтүн мыйзамсыз узартып келген. Лицензияда совет доорунда эле чалгындалып, аныкталган Куру-Тегерек алтын, күмүш жана жез кенин иштетүү долбоорун даярдоо, техникалык-экономикалык негиздемесин түзүү гана талабы болгон. Мыйзам боюнча техникалык-экономикалык негиздемени жана кенди иштетүү долбоорун убагында даярдабаганы үчүн бул компаниянын лицензиясы жокко чыгарылышы керек эле. Ошондой эле жаңы инвестор тартыш үчүн бул кен сынакка коюлушу керек болчу."Кичи-Чаарат" компаниясы курулуш жүргүзүп жаткан жердин бир топ бөлүгүн башка компанияга чалгындоо үчүн лицензия берген. Бирок "Кичи-Чаарат" ал жерди тосуп алган жана чачыранды алтынды чалгындоого лицензия алган экинчи компанияга чалгындаганга тыюу салган. Башкы прокуратура: "Мунун айынан экинчи компания беш миллион сомдон ашык зыянга учурады",- деп эсептейт.


Менин оюмча, ушул коюлган айыптоонун өзүндө дагы толук айтылбаган бир иштин кулагы кылтыйып турат, Чаткалдын жаратылышына 170 миллион сомдук залал келтирип, "кум-шагыл, чопо-кум” казып, бул компанияга эмне күч келди? Алар алтын казып алып жатышып, ошончо сомдук зыян келтирди десек туура болуп жүрбөсүн?


Азыр Ала-Бука (Чаткал кырка тоолорунун ушул районго караган жерлеринде) жана Чаткал райондорунда кен казууга лицензия алган 40тан ашык компания бар, ал эми райондун өзүнө мындайлар – 27. Мындан тышкары алтынды техника пайдаланбай, кол менен казып алгандыктан, салык төлөөдөн жеңилдетилген шумдуктуу ишканалар бар. Алар ойду омкоруп, тоону томкоруп, сууну каалагандай булгап, нугун буруп, кыртышты оңолгустай кылып бузуп жаткандыгына карабастан, (мисалы, Чаткал – Ала-Бука жолун казган компания) ошондой жеңилдикке ээ болгон. Алтын казгандардын бардыгы эле жаратылышты аспеттеп жаткан жери жок, жогоруда сөз болгон "Кичи-Чаарат” компаниясына экологдор өткөн жылы 6 миллион сом айып салышып, ишти кароону УКМКга өткөрүп беришкен. Ошондон кийин, жергиликтүү калктын айтуусуна караганда, аталган компаниянын "акылына келе түшкөн” кызматкерлери жолунан учураган дарактардын бардыгын түп-тамыры менен жулуп, эч кимге билгизбей көмүп сала башташкан. Ошентип ушул тапта алардын ишинин жүрбөй жаткандыгынын бир себебин кенди иштетүүгө карата долбоор даярдайбыз деп лицензия алып, иш жүзүндө алтын казуу менен алектенип, жаратылышка жасаган оңбогондой кыянат иштеринин жазасы катары карасак туура болчудай. Бирок булар эчактан бери эле суудан кургак чыгып келе жатышат, алсак, 2013-жылы УКМКнын Коррупцияга каршы күрөш кызматы "Кичи-Чаарат" компаниясына "өтө чоң көлөмдөгү салыкты жашырган» деп кылмыш ишин козгоп, мамлекет 135 миллион сомго жакын зыян тартты" ,- деп билдирген. Өзүңүздөр күбө болуп жаткандай, тергеп-иликтөөнүн жүрүшүндө компания акчаны толук төлөп бергени кабарланганы менен андан компаниянын кылы кыйшайган эмес. Маалымат катары айта кетсек, Куру-Тегерек кенинде болжол менен 100 тоннага жакын алтын, 370 тонна жез запасы бар.


Айтор, азыр Чаткал тоолору толук кан таламайда, колунан келгени, келбегени, техникасы бары-жогу, иши кылып бардыгы эле жердин ичек-чабагын чубап жатышат. Ал тургай кадимки эле кетмен-күрөгүн көтөрүп, кол менен көрүнгөн жерди чукуган "апачилер” да за эмес. Карап турсаң, Чаткалда басып жүрө турган жер калбай, баары эле лицензияга бөлүнүп сатылып кеткендей, тоолор менен капчыгайлар сатылып бүтүп, эми эгин айдаган жерлер, (жайыттарды айтпай эле коёлу, алар биринчилерден болуп сатылып кеткен) айылдардын чет-жакалары, ал тургай бүтүндөй кыштактардын орду казылат имиш деген сөздөр жүрүп жатат.


Чаткалда атактуу Беш-Арал коругу бар, ал өрөөнгө караштуу кырка тоолордо кездешкен ак мандалакты (Кауфман тюльпаны) жана кара суурду (мензбир сууру) сактап калуу үчүн гана түзүлгөн, эгер ошол касиеттүү гүл менен кара суур болбосо, Чаткал эбак эле илим менен техниканын жетишкендигинин курмандыгы болмок. Компартиянын тушунда мал жайып, чөбүн чаптырып жибергени болбосо, Беш-Арал коругунун аймагы дээрлик баштапкы калыбында сакталып калган дүйнөдөгү аз эле аймактардын бири. Эми болсо, вертолетторду минип, оптикалуу кароолу бар мылтыктар менен куралданган адамдар жапайы чочко, кийик, аркар уулагандары (азыр Чаткалда чочколор менен кийиктер анча-мынча бар, аркарлар эбак эле жоголуп, же жер которуп кетишкен) аз келгенсип, так ошол Беш-Арал коругунан аймагынан лицензия алып, кен казмак болуп жатышат. Мамлекеттик корукка алынган жерге карата мындай жапайы мамиле жасоого кимдин колу барды экен?!. Айтор, азыр Чаткалдын жаратылышы мындан 40 жыл мурдагыга караганда эселеп кунары кетип, суу жээктеген калың токой суюлган, токой ичиндеги карагайлар менен кайыңдар эбак кыркылып жок болгон, жыл өткөн сайын Чаткалдын жаратылышы улам көбүрөөк жабыркап, таланып-тонолуп жатат. Алсак, жакында эле, Чандалаштын жолундагы элдин баары эс алып, тыныгып өткөн айтылуу Кара-Булактын тегерегиндеги токойлор, тыптыйпыл жок болду.


Буга карата жергиликтүү эл улам-улам нааразылык билдирип, майда-барат чатактар чыгып жатканы менен, ал жердеги бийлик болуп жаткан мыйзамсыз иштерди мамлекеттик жетекчилерден жашырып, жолдорду оңдоп, бала бакча, мектеп, спорттук жайларды, ж. б. куруп, ооругандарга, балдардын окуусуна жардам катары пул берген немелердин ачуусуна тийип алгандан коркуп, кен казган фирмалардын көзүн карап турушат. Чыңгыз Айтматов бир чыгармасында эң туура белгилегендей, "Илгери адамдар башымды алып салат деп башынан коркушса, азыркылар олтурган столумду алып коюшат деп көчүгүнөн коркушат”. Атаганат, ушундайда Темиркул Кошбаев, Матен Сыдыков, Бекмамат Осмонов. Жумгалбек Аманбаев сыяктуу өктөмдүгү бар жетекчи болор беле?!. Дегеним, кен казган фирмалар мамлекеттик мыйзамдарды тоготпой, ачык эле күчкө салып жатышат, ал эми кара күчкө карата кара күч менен гана жооп берүүгө болот.


Дагы бир айта кете турган жагдай, алтын чыккан жерден ызы-чуу арылбайт экен, эгер мындан жыйырма жылдай мурда, Чаткалда жылына жасалган кылмыштар беш манжа менен саналса, азыр кылмыштуулук алда канча күчөп, сойкулук, кумар, тоноочулук, зордуктоо сыяктуу кылмыштар өсүп, рэкэт деген "жаңы кесип” пайда болгон. Жергиликтүү чычымдар аралашкан безери балдар Чаткалдагы кен казган фирмалардын баарына жүк ташыган машиналарды көзөмөлдөйт, башка жактан келип калган айдоочуларды уруп- сабап, тоноп жиберишет деп укканым бар. (Чаткалга мындай машиналардын бир каттамынын акысы 120 миң сомдон жогору турат, анан эмнеге аны ар ким талашпайт экен?).

Негизи ушундай баш аламандыктын баары биздин мамлекетте кен казуу тармагы жолго коюлбагандыгынан, керектүү мыйзамдардын жоктугунан, же алсыздыгынан, өз жерибизге карата мамлекеттик деңгээлдеги патриоттук сезимибиздин жоктугунан болуп жатат. Жер казынасын коргоо – кен иштетүүнү жөнгө салуудагы өтө маанилүү багыттардын бири. Тилекке каршы, бизде тоо-кен иштеринде жер казынасын уурдап-тоноого кен казуучулардын мүмкүнчүлүгү бар, ага карата мамлекеттик натыйжалуу көзөмөл жок. Мындай жагдай ак ниеттүү иштебеген кен казуучуларга жана биздин колу таза эмес кызматчыларыбызга майдай жагып, алар өз билгендерин кылып жатышат. Бул жерде катуу тартип жана эч кандай келишүүчүлүккө барбай турган күрөш болушу зарыл. Ошондой болор бекен, менин күмөнүм бар...


скачать dle 11.0фильмы бесплатно