Бүгүн:

Акыркы кабарлар

10:18
Бала сатууга шектелген гинекологдун бири экс-жетекчиси менен соттошуп жатат
16:15
Апасы ичип, 3 күн кароосуз калган бөбөктөр... Погончон айым — жалгыз бой эне Перизаттын жашоосу (сүрөт)
15:37
Прокуратура: Ленин райондук сотунун төрагасына иш козголду
15:35
Ичинде эли бар автобус Бишкекте каршы тилкеге чыгып кеткен видео
15:25
Бишкектеги аярламада түкүргөн милиционер табылды. Кандай жазага тартылат
14:42
Жаңы конушта жашагандар эмне үчүн балага жөлөк пул албайт? Министрдин жообу
14:34
Электрондук кезек менен бакчага кирген бөбөктөр. Кезекке туруунун жолу
14:17
Бишкектин көчөлөрү быйылкы кышта реагенттер менен тазаланабы? Мэриянын жообу
14:09
Бишкектеги үйлөрдүн сырткы көрүнүшү өзгөрөт. Сынакка түшкөн эскиздер
10:27
Бишкекте "Тазалык" таңкы төрттөн тарта иштеп жатат
10:03
"Бишкек жашыл чарба" жол жээктерине 103 бак отургузду
09:59
Бишкектен иш издеп жатасызбы? Мэрия 600 жумуш орун сунуштоодо
09:57
Көңүлдөш болуудан тажадым! Үй-бүлөлүү эркектин очогун бузгусу келген аял
09:50
Бишкектеги Ала-Арча дарыясынын жээги кышка карата бекемделүүдө.
09:33
Мэр Суракматов "Нарын" рестораны канчага сатылганын айтып берди
13:22
Аялдамада түкүрүнүп, тамеки тарткан милиционерди жетекчилик издөөдө. Видео
12:20
Бишкекте Кыргызстан жаштарынын күнү белгиленет
09:13
Бишкекте Тез жардам кызматы эки унаа менен кагышты. Кырсыктан кийинки видео
09:10
Топоз минип шаар аралап... Бишкектин жанынан тартылган видео
11:39
Бишкекте мода жумалыгы менен форум өтөт
10:46
Кыздарым көзүмөн учат, бирок бара албайм. Мигрант келиндин каты
10:32
Бишкектин чок ортосунда эл ташыган автобустан өрт чыкты. Видео
10:26
Бишкекте кафе өрттөнүп жатат. Видео
09:47
Бишкекте азиздерге жардам берүү үчүн сүрөт көргөзмө өтөт
09:29
Аскарбек Шадиев мандатынан ажыратылды
09:28
КСДП: Иса Өмүркуловду лидерликтен алуу фракциянын колунда
09:26
Суукта көйнөкчөн марш баскан окуучулар. Канттан тартылган сүрөт
09:45
Бишкектеги башкы туу жерге түшүп калды. Сүрөт
09:42
Сот “Коопсуз шаар” боюнча көз карандысыз комиссиянын чечимин жокко чыгарды
09:41
Турак жай сатып алуунун дагы бир жолу сунушталды. Механизм кандайча иштейт
09:39
Борбор калаада журналисттердин көйгөйүн талкуулаган жыйын өтөт
09:34
Бишкекте айдоочулук күбөлүктү мыйзам бузуу менен бергендерге чара көрүлдү
09:30
Бишкекте үч автоунааны жөөлөп кеткен жол тандабастын айдоочусу изделүүдө
09:29
Борбор шаардын чок ортосундагы инсталляция талкаланып калды. Сүрөт
09:13
Sputnik Кыргызстан журналисттерди шахмат боюнча турнирге чакырат
09:12
ӨКМ ашууларга жааган кар боюнча маалымат таратты
09:25
Шаардык сот Илмияновдун баш коргоо чарасын өзгөрткөн жок
09:19
Мурдагы "Нарын" ресторанынын орду дагы деле бош турат. Себеби айтылды
09:13
Кызын карай албай мас болуп жаткан аялдын ким экени такталды
09:06
Сириядагы террорчуларга 100 миң доллар жөнөткөн. УКМК шектүүнү кармады
09:05
Депутат: Кыргызстанда аялдын бир төрөтү 15 миң сом турат
09:02
Бишкекте видеосу интернетке тараган аракеч энени милиция издеп жатат
10:04
Мас апасын тургуза албай мукураган бөбөк. Бишкекте тартылган видео
09:45
Мэрия Бишкекте быйыл канча көчө оңдолгонун айтты
10:15
Нарындагы памирлик кыргыздар Алайга көчүрүлөбү? Миграция кызматынын жообу
Бардык кабарлар

ТАБЫШМАКТУУ ЧЕП

Тарых
726
0

Кокон ханы Кудаяр хандын чеби деп аталган тарыхий жана табышмактуу  коргон Баткен районунун Кан айылында жайгашкан. Жергиликтүү калк  чептин курулганына  200 жылга чамалап калса керек деген божомолдорун айтып келет. Курулушка миңдеген адамдар иштеген деп тарых барактарында жазылуу.

ТАБЫШМАКТУУ ЧЕП

Кудаярхан чебинин курулушу

 

Чеп  курулган убакта ал жерде аккан суунун жоктугунан улам хан кол алдындагылардын баарын төмөнкү  өзөндө  аккан сууга чейин катар тизип, керектелүүчү сууну колмо кол узатуу менен челектеп алдырып турган. Тактап айтканда  Нары Тунук-Суу айылынан Коргонго чейинки аралыкта эки катар адамдар тизилип туруп,  биринчи катарда бош чака түшүп кетип турса,  экинчи катардагыларга чакаларга толтурулган суу чыгып турган. “Эгерде чаканы төгүп же жалкоолонсо ал адамды эч нерсеге карабай туруп, дубалдын ичине тирүүлөй, курулуп жаткан дубалдын үстүнө  узунунан жаткызып, ылай менен кошо чаптап салууга буйрук берген”,- деген кептер айтылат. Бул сөздө  чындыктын  бар экендигин дубалдын ураган жерлеринен  адам сөөктөрүнүн  табылгандыгы далилдеп турат.

Чептин ар бир жеринде мылтык сала турган көзөнөктөр бар. Атайын душмандан коргонуш үчүн курулган коргон экендигинин далили. Мындан сырткары чептин ичинен жерди оюп жасаган тандырлар жана бышкан кирпичтен курулган үйлөр кездешет. Коргонго киргенде аскер кароолдо тура турган “вышка” да бар.

Кудаяр хан чеби – тоолуу, кууш капчыгайда дарыяны бойлой дөңсөө жерде атайын тегиздеп салынган чеп. Бул чептен төмөндү көзөмөлдөп турууга ыңгайлуу болгон экен.

Чеп курулуп бүткөн соң Кан айылында  бир канча мал союлуп, чоң казандарга эт кайнап, калың эл чогулуп, оюн-күлкү, шаан-шөкөт менен чепти пайдаланууга берүү салтанаты белгиленип, бул салтанатка Кудаяр хандын өзү да келип катышкан деп айтылат.

ТАБЫШМАКТУУ ЧЕП

Кан чеби табышмак бойдон калууда

Чеп тууралуу  тарых илимдеринин кандидаты Абдинаби Кадыровдон  толугураак маалымат алууга аракет жасадык.  
- Бул эстелик боюнча тарыхый маалыматтарга таянсак, Кокон хандыгынын чеби 18-кылымдын аягы, 19-кылымдын орто ченинде Кытайдын чек арасына жакын бийик дөңсөөгө тургузулган. Дубалдардын бийиктиги 2,7 метрге (алгачкы бийиктиги 3,2 метр), туурасы 1 метрге жетет. Бажыкана чептин айланасындагы көчмөн калктан зекет чогултуучу жер катары кызмат кылган. Кийинчерээк орус армиясы ээлик кылып, кыргыздардын көтөрүлүштөрүн басуу үчүн горнизонго айланткан.  Кыргызстан Орусияга кошулгандан кийин бул чеп пайдаланылбай калган. 

Чептин негизги  жогорку бөлүгү 4,9 гектар аянтты ээлейт. Ал эми экинчи коргон 1 гектар аянтты тегеректеп тургузулган. Эки коргон тең пакса менен урулуп, бурчтарында, көрүнөө жерлеринде цилиндр формасындагы жайлар, кароолканалар, кызмат бөлмөлөрү курулган. Эки коргондун бири-бирине өтмө жолу да туташ салынган. Дубалдын 1-1,5 метр бийиктигинде мылтык учу эркин баткандай көзөнөктөр жайгашкан. Кандай болгон учурда да бул чептин атайын коргонуу үчүн курулгандыгын ал курулуштун өзгөчөлүгү жана жайгашкан орду толук далилдеп турат. Анткени тоо арасындагы албууттанган дарыяны бойлой кеткен жалгыз аяк жол бир топ татаал жана кооптуу болгондугуна карабастан Сохтон Кара-Тегинге карай маанилүү жападан жалгыз гана жол болгон. Бул жол Ооганстан, Иран, Пакистанга чейин жетип, андан ары Индияга чейин барган. Кудаяр хан чебинин дагы бир аталышы – Кан чеби. Себеби аталган чеп Дара айыл-өкмөтүнө караштуу Кан айылында жайгашкан. Андыктан Кокон хандарынын бири Кудаяр курганы тууралуу маалымат бир аз жаңылыштык болушу мүмкүн. Бирок бул маалымат тактала элек. Эгерде ушул маалыматка токтолсок, анда чепти ким курганы белгисиз боюнча калат. Анын «элден зекет жыйноо үчүн курулган» дегендиги бир аз чындыкка жатпайт. Анткени 18-кылымдын аягы, 19-кылымдын башында бул жерлерде эл сейрек отурукташкан. Кыскасын айтканда, Кан чеби дагы деле табышмак бойдон калууда.

ТАБЫШМАКТУУ ЧЕП

Кудаярхан ким болгон?

 Кудаяр хан (1829–1879) – Кокон хандыгын 1845–58, 1862–63, 1865–75-ж. бийлеген хан. Таластагы саруулардын айылында атасы Шералы Базар баатырдын  үйүндө  жашап жүргөн мезгилде туулган. Апасы Жаркын айым  аксылык Саруу бийи Токтоназардын кызы болгон. 1842-ж. атасы Шералы ордодогу белгилүү мамлекеттик ишмер Нүзүптүн жардамы менен хан көтөрүлгөндөн кийин Коконго келген. 1844-ж. Шералы хан ордодогу козголоңчулар тарабынан өлтүрүлгөндөн кийин 14 жаштагы Кудаяр балакай кылып алган Мусулманкулдун эркине баш ийип, Кокон хандыгына хан көтөрүлгөн. Ордодогу ыйкы-тыйкы, так талашуунун капшабынан ал үч жолу тактыдан куулган. Кыргыздардын жээни Кудаяр хан алгач таекелерине жан тартып жүрсө да, ордо турмушуна көнгөн сайын кыргыз бийлерин кысымга алып, эзүүнү  күчөткөнү  элетке кадыры кеткен. Натыйжада, ага каршы 1873-ж. Фергана  өрөөнүндө  кыргыздар башында турган элдик кыймыл башталган. 1875-ж. 22-июлда Кудаяр хан акыркы жолу тактыны таштап, орустардын ээлигиндеги Ташкенге келген. Орус бийликтери аны  үй-бүлөсү, жакындары менен Оренбург шаарына жөнөтүп жиберишкен. 1877-жылдарга чейин Оренбургда жашаган Кудаяр Бухара эмирлиги аркылуу Ооганстанга качып өтүп, Меккеге зыярат кылат. 50 жашка толгон Кудаяр Меккеден Багдад аркылуу Түркстанга кайтып келе жатып, Ооганстандын Мазари-Шариф деген жеринде каза болуп, ошол жердеги көрүстөнгө  коюлган. Кудаяр хан башкарган мезгилде хандык  – феодалдык эзүү  күчөп, ич ара чабыштар, кошуна хандыктар, Россия менен уруштар күчөгөн экен.

ТАБЫШМАКТУУ ЧЕП

«Чеп» жоголуп кетүү  коркунучунда

Жергебизде жайгашкан баалуу, тарыхый чептин азыркы акыбалы жөнүндө  билүү максатында биз аталган чеп жайгашкан Кан айылынын башчысы Манас Шадыбековдон маалымат алдык. Анын айтымында Кудаяр хандын чебин сактап калуу, аны тарыхый жерлердин катарына кошуу жана туристтерди кызыктырууга мындан көп жыл мурда жакшы эле көңүл бурулган экен. СССР убагында Баткенде исполком болуп иштеп турган Бусурманкул Ходжаевдин демилгеси жана буйругу менен бул тарыхый жерди көрктөндүрүү  иштери жүргөн. Ошол кезде жалпы эл жапа тырмак бак тигип, суу чыгарып иштетишкен. Бул жумуштун аткарылышына айылдагы Ормонов Заил жана Шадыбеков Саитбурхан аттуу кишилердин эмгеги зор.

Ошол тигилген өрүк, жаңгак, терек көчөттөрү азыр чоңойуп, калың бакка айланган.  Болжол менен 400 түптөй бак-дарак бар”,- дейт айыл башчы. Бүгүнкү күндө ал жерди айылдын тургундары Таалай Амиралиев жана Арзымат Ормоновдор ижарага алып, бак-дарактарды сугарып карап турушат”,- деп кошумчалады. 

Ал эми чептин жыл өткөн сайын урап, жаан чачында дубалдары жибип түшүп жатканына айылдыктар тынчсызданат. Союз убагында биздин аймакка чепти көрүү үчүн келген туристтер болоор эле. Акыркы учурда туристтер жокко эсе. Ошондуктан биздин мындай тарыхый, баалуу мурастарыбызды сактап калуу  аракетин көрүүгө мамлекет көңүл бура турган убак келип жетти деп ойлойм”,-  дейт М.Шадыбеков.

 

Даярдаган: Чолпон БЕРДИКУЛОВА,

“Взгляд” Баткен облусу

скачать dle 11.0фильмы бесплатно