Бүгүн:

Акыркы кабарлар

16:19
Sputnik агенттигинин журналисти Исмаил Мамытов мезгилсиз дүйнөдөн кайтты
16:18
УКМК: Албек Ибраимов кармалды
16:17
Консультант: педофилдерге түшүндүрүү иштерин жүргүзүү керек
16:16
Мелдешке баруу үчүн насыя алып, карызга баткан спортчу кыздар. Мамагенттик үн катты
16:15
Президент Сооронбай Жээнбеков бүгүн чакырган 40 активистке эмне деп кайрылды
16:14
Кыргызстандагы эң бай курулуш компанияларынын кожоюндары кимдер? Тизме
16:13
Сузак районунда беш жашар кыз гана жоголгон. ӨКМдин тактоосу
11:37
Ысык-Көлгө түшкөн чагылган алтымышка жакын мал-жандыктын башын алды
14:08
Уктап калышкан го? Оштун мэрин шайлоо учурунда үргүлөгөн депутаттар. Фотофакт
14:07
Бишкекте жүк ташыган машина менен суу ташыган автоунаа кагышты. Сүрөт
14:06
Кыргызстандын премьер-министри Грузиянын башчысы менен жолукту. Сүрөт
14:06
Үй-жайга, автоунаага салык төлөдүңүзбү? Салык кызматы эскертти
14:05
6 жашар баланы издөө үчүн Чоң Чүй каналындагы суу 40 пайызга азайтылды
14:04
Киргшелктогу кылмышка айыпталган адам сотто "милиция кыйнады" деген билдирүү жасады
13:27
Жарашат бекен? Роналду "Ювентустун" формасын кийип чыкты
13:17
Көчмөндөр оюндарына канча каскадер жана бийчи катышары айтылды
10:54
Кыргызстан “Коопсуз шаар” боюнча Грузиянын тажрыйбасын колдонушу мүмкүн
10:37
Сокулукта вагон күйүп ичиндеги киши каза болду
10:34
Бишкекте эки троллейбус кагышты. Жеринен алынган сүрөттөр
11:51
Ат-Башыда 68 жаштагы полковник мас абалында кишини койдуруп алды. Видео
11:47
Бишкектин бир катар аймактарында 18-июлда суу болбойт. Тизме
11:44
Мексикада жаңы эле ачылган соода борбор урап калды. Күбөлөрдүн видеосу
11:41
Кытайдагы кызыктуу кесиптердин тизмеси
11:38
Россиянын АКШга компроматы барбы. Путиндин жообу
11:23
Кара-Балта суусуна кулаган унаадан агып кеткен киши бир жумадан бери изделүүдө
10:41
Фестивалда бүркүт кол салган кыздын абалы жана окуянын чоо-жайы
14:25
Көз жаш, ыза, толкундануу, го-ол! FIFA уюмунун бир айды 4 мүнөткө батырган видеосу
14:24
Манас проспектисинин бир бөлүгү жабылып, каттамдар өзгөрдү
14:21
Кичи Памирдеги кыргыздардын ханы көз жумуп, сөөгү жерге берилди
14:20
Макгрегор Путин менен сүрөткө түшүп, пикирин билдирди
14:19
Футбол чемпионаты жогорку деңгээлде өттү! Дональд Трамп Путинди куттуктады
14:18
Россиядагы футбол чемпионатына 3 миллиондон ашуун адам барган
14:17
Чүй менен Бишкекте сууга чөккөн эки адамдын сөөгү табылды
14:16
Айрым жерлерде жамгыр жаайт. Бир жумага карата аба ырайы
13:40
Мал сарай базарга айланган: Баткендеги «Кара-Бак» базары санитардык талаптарга жооп бербейт
13:34
Кадамжайда өспүрүмдөрдүн өмүрүнө кол салуусун алдын алуу чаралары талкууланды
13:30
Баткенде өз кызын зордуктоого айыпталган адам 20 жылга камалды
13:21
Айыл турмушу: Лейлектик Г.Мусаева 60 тоок багып, айына 9 миң сомго чейин киреше табууда
13:15
Кызыл-кыялыктарга Америкадан жөнөтүлгөн гуманитардык жардамдар таратылды
13:09
Сүлүктү шаарында шахта көчкөн учурда камалып калган адам куткарып калгычакты каза болуп калды
12:50
Кичи Памирдеги кыргыздардын ханы көз жумуп, сөөгү жерге берилди
23:56
Франция дүйнө чемпиону болду
23:55
Кыргызстандык Дмитрий Новиков жиу-житсу боюнча Азия чемпионатынан коло байге утту
23:55
Бек Борбиевдин айылга каты. Чөнтөктөгү жыландар, эшикке качкан эжелер
23:53
Дүйшөмбүгө карата аба ырайы
Бардык кабарлар

ТАБЫШМАКТУУ ЧЕП

Тарых
614
0

Кокон ханы Кудаяр хандын чеби деп аталган тарыхий жана табышмактуу  коргон Баткен районунун Кан айылында жайгашкан. Жергиликтүү калк  чептин курулганына  200 жылга чамалап калса керек деген божомолдорун айтып келет. Курулушка миңдеген адамдар иштеген деп тарых барактарында жазылуу.

ТАБЫШМАКТУУ ЧЕП

Кудаярхан чебинин курулушу

 

Чеп  курулган убакта ал жерде аккан суунун жоктугунан улам хан кол алдындагылардын баарын төмөнкү  өзөндө  аккан сууга чейин катар тизип, керектелүүчү сууну колмо кол узатуу менен челектеп алдырып турган. Тактап айтканда  Нары Тунук-Суу айылынан Коргонго чейинки аралыкта эки катар адамдар тизилип туруп,  биринчи катарда бош чака түшүп кетип турса,  экинчи катардагыларга чакаларга толтурулган суу чыгып турган. “Эгерде чаканы төгүп же жалкоолонсо ал адамды эч нерсеге карабай туруп, дубалдын ичине тирүүлөй, курулуп жаткан дубалдын үстүнө  узунунан жаткызып, ылай менен кошо чаптап салууга буйрук берген”,- деген кептер айтылат. Бул сөздө  чындыктын  бар экендигин дубалдын ураган жерлеринен  адам сөөктөрүнүн  табылгандыгы далилдеп турат.

Чептин ар бир жеринде мылтык сала турган көзөнөктөр бар. Атайын душмандан коргонуш үчүн курулган коргон экендигинин далили. Мындан сырткары чептин ичинен жерди оюп жасаган тандырлар жана бышкан кирпичтен курулган үйлөр кездешет. Коргонго киргенде аскер кароолдо тура турган “вышка” да бар.

Кудаяр хан чеби – тоолуу, кууш капчыгайда дарыяны бойлой дөңсөө жерде атайын тегиздеп салынган чеп. Бул чептен төмөндү көзөмөлдөп турууга ыңгайлуу болгон экен.

Чеп курулуп бүткөн соң Кан айылында  бир канча мал союлуп, чоң казандарга эт кайнап, калың эл чогулуп, оюн-күлкү, шаан-шөкөт менен чепти пайдаланууга берүү салтанаты белгиленип, бул салтанатка Кудаяр хандын өзү да келип катышкан деп айтылат.

ТАБЫШМАКТУУ ЧЕП

Кан чеби табышмак бойдон калууда

Чеп тууралуу  тарых илимдеринин кандидаты Абдинаби Кадыровдон  толугураак маалымат алууга аракет жасадык.  
- Бул эстелик боюнча тарыхый маалыматтарга таянсак, Кокон хандыгынын чеби 18-кылымдын аягы, 19-кылымдын орто ченинде Кытайдын чек арасына жакын бийик дөңсөөгө тургузулган. Дубалдардын бийиктиги 2,7 метрге (алгачкы бийиктиги 3,2 метр), туурасы 1 метрге жетет. Бажыкана чептин айланасындагы көчмөн калктан зекет чогултуучу жер катары кызмат кылган. Кийинчерээк орус армиясы ээлик кылып, кыргыздардын көтөрүлүштөрүн басуу үчүн горнизонго айланткан.  Кыргызстан Орусияга кошулгандан кийин бул чеп пайдаланылбай калган. 

Чептин негизги  жогорку бөлүгү 4,9 гектар аянтты ээлейт. Ал эми экинчи коргон 1 гектар аянтты тегеректеп тургузулган. Эки коргон тең пакса менен урулуп, бурчтарында, көрүнөө жерлеринде цилиндр формасындагы жайлар, кароолканалар, кызмат бөлмөлөрү курулган. Эки коргондун бири-бирине өтмө жолу да туташ салынган. Дубалдын 1-1,5 метр бийиктигинде мылтык учу эркин баткандай көзөнөктөр жайгашкан. Кандай болгон учурда да бул чептин атайын коргонуу үчүн курулгандыгын ал курулуштун өзгөчөлүгү жана жайгашкан орду толук далилдеп турат. Анткени тоо арасындагы албууттанган дарыяны бойлой кеткен жалгыз аяк жол бир топ татаал жана кооптуу болгондугуна карабастан Сохтон Кара-Тегинге карай маанилүү жападан жалгыз гана жол болгон. Бул жол Ооганстан, Иран, Пакистанга чейин жетип, андан ары Индияга чейин барган. Кудаяр хан чебинин дагы бир аталышы – Кан чеби. Себеби аталган чеп Дара айыл-өкмөтүнө караштуу Кан айылында жайгашкан. Андыктан Кокон хандарынын бири Кудаяр курганы тууралуу маалымат бир аз жаңылыштык болушу мүмкүн. Бирок бул маалымат тактала элек. Эгерде ушул маалыматка токтолсок, анда чепти ким курганы белгисиз боюнча калат. Анын «элден зекет жыйноо үчүн курулган» дегендиги бир аз чындыкка жатпайт. Анткени 18-кылымдын аягы, 19-кылымдын башында бул жерлерде эл сейрек отурукташкан. Кыскасын айтканда, Кан чеби дагы деле табышмак бойдон калууда.

ТАБЫШМАКТУУ ЧЕП

Кудаярхан ким болгон?

 Кудаяр хан (1829–1879) – Кокон хандыгын 1845–58, 1862–63, 1865–75-ж. бийлеген хан. Таластагы саруулардын айылында атасы Шералы Базар баатырдын  үйүндө  жашап жүргөн мезгилде туулган. Апасы Жаркын айым  аксылык Саруу бийи Токтоназардын кызы болгон. 1842-ж. атасы Шералы ордодогу белгилүү мамлекеттик ишмер Нүзүптүн жардамы менен хан көтөрүлгөндөн кийин Коконго келген. 1844-ж. Шералы хан ордодогу козголоңчулар тарабынан өлтүрүлгөндөн кийин 14 жаштагы Кудаяр балакай кылып алган Мусулманкулдун эркине баш ийип, Кокон хандыгына хан көтөрүлгөн. Ордодогу ыйкы-тыйкы, так талашуунун капшабынан ал үч жолу тактыдан куулган. Кыргыздардын жээни Кудаяр хан алгач таекелерине жан тартып жүрсө да, ордо турмушуна көнгөн сайын кыргыз бийлерин кысымга алып, эзүүнү  күчөткөнү  элетке кадыры кеткен. Натыйжада, ага каршы 1873-ж. Фергана  өрөөнүндө  кыргыздар башында турган элдик кыймыл башталган. 1875-ж. 22-июлда Кудаяр хан акыркы жолу тактыны таштап, орустардын ээлигиндеги Ташкенге келген. Орус бийликтери аны  үй-бүлөсү, жакындары менен Оренбург шаарына жөнөтүп жиберишкен. 1877-жылдарга чейин Оренбургда жашаган Кудаяр Бухара эмирлиги аркылуу Ооганстанга качып өтүп, Меккеге зыярат кылат. 50 жашка толгон Кудаяр Меккеден Багдад аркылуу Түркстанга кайтып келе жатып, Ооганстандын Мазари-Шариф деген жеринде каза болуп, ошол жердеги көрүстөнгө  коюлган. Кудаяр хан башкарган мезгилде хандык  – феодалдык эзүү  күчөп, ич ара чабыштар, кошуна хандыктар, Россия менен уруштар күчөгөн экен.

ТАБЫШМАКТУУ ЧЕП

«Чеп» жоголуп кетүү  коркунучунда

Жергебизде жайгашкан баалуу, тарыхый чептин азыркы акыбалы жөнүндө  билүү максатында биз аталган чеп жайгашкан Кан айылынын башчысы Манас Шадыбековдон маалымат алдык. Анын айтымында Кудаяр хандын чебин сактап калуу, аны тарыхый жерлердин катарына кошуу жана туристтерди кызыктырууга мындан көп жыл мурда жакшы эле көңүл бурулган экен. СССР убагында Баткенде исполком болуп иштеп турган Бусурманкул Ходжаевдин демилгеси жана буйругу менен бул тарыхый жерди көрктөндүрүү  иштери жүргөн. Ошол кезде жалпы эл жапа тырмак бак тигип, суу чыгарып иштетишкен. Бул жумуштун аткарылышына айылдагы Ормонов Заил жана Шадыбеков Саитбурхан аттуу кишилердин эмгеги зор.

Ошол тигилген өрүк, жаңгак, терек көчөттөрү азыр чоңойуп, калың бакка айланган.  Болжол менен 400 түптөй бак-дарак бар”,- дейт айыл башчы. Бүгүнкү күндө ал жерди айылдын тургундары Таалай Амиралиев жана Арзымат Ормоновдор ижарага алып, бак-дарактарды сугарып карап турушат”,- деп кошумчалады. 

Ал эми чептин жыл өткөн сайын урап, жаан чачында дубалдары жибип түшүп жатканына айылдыктар тынчсызданат. Союз убагында биздин аймакка чепти көрүү үчүн келген туристтер болоор эле. Акыркы учурда туристтер жокко эсе. Ошондуктан биздин мындай тарыхый, баалуу мурастарыбызды сактап калуу  аракетин көрүүгө мамлекет көңүл бура турган убак келип жетти деп ойлойм”,-  дейт М.Шадыбеков.

 

Даярдаган: Чолпон БЕРДИКУЛОВА,

“Взгляд” Баткен облусу

скачать dle 11.0фильмы бесплатно